Żałoba po niewybranych życiach, czyli "kryzys wieku średniego"

Chciałabym poruszyć temat, który wraca w gabinetach, rozmowach i cichych myślach częściej, niż się do tego przyznajemy. Kryzys wieku średniego. Sformułowanie obciążone stereotypami, uproszczeniami i żartami, a jednocześnie opisujące bardzo realne doświadczenie psychiczne. Nie zawsze spektakularne, niekoniecznie widowiskowe, często rozgrywające się po cichu – wewnątrz.

To moment, w którym po raz pierwszy naprawdę dociera do nas ograniczoność czasu. Nie jako abstrakcyjna myśl, ale jako osobiste doświadczenie. Coś się domyka. Coś już się nie wydarzy. Nie dlatego, że zabrakło chęci czy odwagi, ale dlatego, że życie potoczyło się w określony sposób. Wybór jednej drogi oznaczał rezygnację z innej. Z perspektywy lat staje się to bardziej widoczne, czasem bolesne, czasem uwalniające, ale rzadko obojętne.

W tym czasie bardzo często pojawia się myśl o straconych szansach. Słyszymy ją w opowieściach starszych osób, ale też zaczynamy doświadczać jej w sobie: „gdybym wtedy wiedział to, co wiem teraz”, „gdybym inaczej wybrała”, „zmarnowałem życie”. To myślenie bywa szczególnie dotkliwe, bo opiera się na złudzeniu, że dojrzałość można by było cofnąć w czasie. Tymczasem dojrzewanie ma to do siebie, że wcześniej po prostu jest się niedojrzałym. Decyzje podejmowane w młodości były podejmowane z takim zasobem wiedzy, emocji i świadomości, jaki był wtedy dostępny. Nie były gorsze – były adekwatne do tamtego etapu.

Kryzys wieku średniego bywa naznaczony frustracją. Uświadomieniem sobie, że nie wszystko da się pogodzić, że niektóre marzenia miały swój moment i już go minęły. Że energia, ciało, możliwości nie są nieskończone. Jednocześnie pojawia się też coś nowego: większa świadomość, selektywność, uważność na to, co naprawdę ważne. Mniej iluzji, więcej realizmu. Mniej „wszystko jeszcze przede mną”, więcej „co chcę zrobić z tym, co jest”.

Wbrew obiegowym opiniom kryzys wieku średniego nie musi oznaczać nagłych decyzji, gwałtownych zmian czy burzenia wszystkiego, co dotychczasowe. Częściej jest to proces wewnętrznego rozbicia. Dotychczasowy obraz siebie przestaje wystarczać. Pojawiają się pytania, które wcześniej były zagłuszane codziennością: czy to życie, które prowadzę, jest naprawdę moje? Co było moim wyborem, a co adaptacją? Na ile żyję w zgodzie z tym, kim się stałam, a nie tylko z tym, kim kiedyś planowałam być?

Psychologia rozwojowa od dawna opisuje ten etap życia nie jako patologię, lecz jako normatywny kryzys rozwojowy. Erik Erikson nazywał go konfliktem między generatywnością a stagnacją – momentem, w którym człowiek konfrontuje się z pytaniem, czy jego życie ma sens wykraczający poza niego samego. Badania nad tzw. selektywnością emocjonalną pokazują, że wraz ze wzrostem świadomości ograniczonego czasu zmienia się hierarchia celów: mniej skupiamy się na przyszłych możliwościach, bardziej na jakości relacji i doświadczeń tu i teraz. To nie regres, ale adaptacja.

Kryzys wieku średniego przeżywa każdy, choć nie każdy nazywa go w ten sposób. Dla jednych będzie to moment wyciszenia, dla innych niepokoju, dla jeszcze innych cichej żałoby po niewybranych życiach. To czas godzenia się z przemijaniem, ale też z własną historią. Z faktem, że nie da się żyć wstecz ani poprawić przeszłych decyzji dzisiejszą mądrością.

Jeśli spojrzeć na ten kryzys nie jak na awarię, lecz jak na etap, staje się on zaproszeniem. Do uporządkowania, do odpuszczenia, do nowego ułożenia sensów. Nie po to, by zaczynać od zera, ale by dalej żyć bardziej po swojemu. Z większą zgodą na to, co było, i większą odpowiedzialnością za to, co jeszcze możliwe.